Bài Columnist Kim Mi-hee
Dưới ánh đèn dịu, hai chiếc ghế đối diện nhau
Hãy thử hình dung hai chiếc ghế đặt đối diện nhau. Một chiếc là chỗ của cụ, một chiếc là chỗ của người chăm sóc. Vào giờ ánh chiều tà len lỏi vào phòng, hai người tuy ở cùng một không gian nhưng thường đang sống ở hai mốc thời gian khác nhau. Cụ đang ở trong một buổi tối nào đó của ba mươi năm về trước, còn người chăm sóc thì đang đứng ở hiện tại, ngay khoảnh khắc này. Nếu không hiểu được sự lệch pha ấy, cuộc trò chuyện tất yếu sẽ liên tục va chạm.
Với những người mắc sa sút trí tuệ, thời gian không trôi theo một đường thẳng như chúng ta vẫn nghĩ. Ký ức gần đây thường mờ nhạt trước, còn ký ức xa xưa lại in đậm, khiến quãng thời gian đó trở nên sống động như thể đang diễn ra ngay lúc này. Vì vậy mới có chuyện cụ chờ đợi người bạn đời đã khuất, hay gọi đứa con đã trưởng thành bằng cái tên hồi còn nhỏ. Đây không phải là sự cố chấp hay nhầm lẫn, mà bởi bộ não của cụ đang neo lại ở một mốc thời gian khác.
Dù hiểu điều đó bằng lý trí, nhưng khi phải nghe đi nghe lại cùng một câu hỏi đến cả chục lần, việc cảm thấy mệt mỏi là điều hoàn toàn tự nhiên. Bản thân tôi cũng đã nhiều lần trải qua khoảnh khắc câu nói "Hôm qua con đã nói rồi mà" chực trào lên đến cổ họng. Những lúc như thế, điều cần thiết không phải là một lời giải thích chính xác hơn, mà là một trái tim sẵn sàng bước vào, dù chỉ trong chốc lát, khoảng thời gian mà cụ đang đứng.
Liệu pháp xác nhận là gì — đáp lại cảm xúc, thay vì đáp lại sự thật
Liệu pháp xác nhận là cách trò chuyện trong đó, dù lời cụ nói không đúng với thực tế, ta vẫn ưu tiên thấu hiểu cảm xúc ẩn chứa trong lời nói đó trước. Thay vì đính chính "Cái đó sai rồi ạ", ta gần như hỏi "Lúc đó ông/bà cảm thấy thế nào ạ?". Đây không phải là một phương pháp điều trị hay phòng ngừa bệnh lý cụ thể nào về mặt y khoa, mà là một thái độ trò chuyện đã dần trở thành kỹ năng chăm sóc lâu năm trong thực tế điều dưỡng. Vì vậy, đây là phương pháp mà cả người thân trong gia đình cũng hoàn toàn có thể học và thử áp dụng.
Lý do phương pháp này được hình thành khá đơn giản. Vào khoảnh khắc bị đính chính về sự thật, những người có chức năng nhận thức suy giảm thường phản ứng bằng cảm xúc trước khi phản bác bằng lý lẽ. Cảm giác ngượng ngùng, tủi thân, bất an trỗi dậy trước tiên, và cảm xúc ấy có thể còn đọng lại một thời gian dài sau khi cuộc trò chuyện đã kết thúc. Ngược lại, theo chia sẻ từ thực tế chăm sóc, khi cảm xúc được công nhận trước, thì dù tình huống không thay đổi, tâm trạng của cụ nhiều khi vẫn trở nên dịu lại.
Tất nhiên, không thể khẳng định rằng phương pháp này lúc nào cũng có tác dụng như nhau với mọi cụ, trong mọi thời điểm. Phản ứng luôn khác nhau tùy theo tình trạng sức khỏe hôm đó, lịch sử mối quan hệ, và không khí của khoảnh khắc ấy. Tuy nhiên, có một điểm chung được nhiều nơi chăm sóc chia sẻ, đó là: một cuộc trò chuyện thấu hiểu cảm xúc sẽ ít gây tổn thương cho cả hai bên hơn so với một cuộc trò chuyện tranh cãi về đúng sai.
Thay vì giằng co, hãy trò chuyện như thế này
Hãy cùng đi vào một tình huống cụ thể. Nếu mẹ mỗi tối đều hỏi "Bố về chưa con?", thay vì nói "Bố mất rồi mà mẹ", tôi khuyên nên đáp lại rằng "Chắc mẹ nhớ bố lắm phải không ạ". Sau đó, hỏi tiếp "Ngày xưa buổi tối mẹ với bố hay nói chuyện gì với nhau ạ?", thì lúc này mẹ không còn là người bị đính chính, mà trở thành người được sẻ chia nỗi nhớ. Đó là khoảnh khắc nhiệt độ của cuộc trò chuyện thay đổi hoàn toàn.
Còn có một tình huống khác nữa. Khi bố đột nhiên vội vã "Bố phải đi làm rồi, quần áo con để đâu?", nếu nói "Bố nghỉ hưu lâu rồi mà", rất dễ khiến bố vừa hoang mang vừa tổn thương lòng tự trọng. Thay vào đó, nếu hỏi "Hôm nay chắc ở công ty có việc quan trọng lắm bố nhỉ, việc gì vậy ạ?", bố sẽ có thể giữ lại, dù chỉ trong chốc lát, cảm giác rằng mình vẫn còn là người có ích. Sau đó, nếu tiếp tục một cách tự nhiên bằng câu "Hôm nay bố nghỉ ngơi ở nhà đi, mai mình chuẩn bị nhé", thì phần lớn tình huống sẽ trôi qua êm đẹp mà không xảy ra giằng co.
Điều cốt lõi không phải là bịa ra lời nói dối, mà là chuyển trọng tâm sang cảm xúc của cụ. Vừa hùa theo câu chuyện, vừa giữ giọng nói trầm và chậm rãi, gương mặt dịu dàng — những điều này cần đi cùng nhau. Chỉ cần nhìn vào mắt và nhẹ nhàng nắm tay cụ, ta cũng có thể truyền đi cảm giác an tâm rằng 'con đang lắng nghe mẹ/bố đây'. Chính những thái độ nhỏ bé như vậy, khi tích lũy lại, sẽ trở thành sức mạnh để vượt qua một ngày mà không cần tranh cãi.
Đồng thời cũng cần vỗ về chính trái tim người chăm sóc
Dù đã học liệu pháp xác nhận, việc luôn ưu tiên thấu hiểu cảm xúc của người khác trước không phải lúc nào cũng dễ dàng. Khi phải trả lời cùng một câu hỏi bằng cùng một cách suốt cả ngày dài, thì dù kỹ thuật có tốt đến đâu, vẫn sẽ có lúc sức lực tinh thần cạn kiệt. Những lúc như vậy, thay vì tự trách bản thân, cũng cần biết công nhận rằng 'hôm nay mình đã cố gắng hết sức có thể rồi'. Bởi chăm sóc không phải là cuộc thi để đạt đến sự hoàn hảo, mà là việc bền bỉ vượt qua từng ngày.
Bản thân tôi, trong thời gian chăm sóc cha mẹ, cũng đã có không ít buổi tối mà việc thấu hiểu cảm xúc của người khác còn chưa làm được, huống chi là kiểm soát cảm xúc của chính mình. Vào những ngày như thế, tôi thường bước ra khỏi phòng của cụ, ngồi một mình trong chốc lát, đặt bên cạnh một mùi hương yêu thích và hít thở thật sâu. Một hương thơm dịu nhẹ như oải hương tuy không thể chữa lành bệnh tật, nhưng lại khá hữu ích trong việc xoa dịu một tâm hồn mệt mỏi. Vài phút ngắn ngủi ấy đã trở thành sức mạnh để tôi có thể bắt đầu lại cuộc trò chuyện tiếp theo một cách nhẹ nhàng hơn.
Chỉ khi tâm trí người chăm sóc được yên ổn trước, thì mới có đủ dư sức để thấu hiểu cảm xúc của người kia. Tôi khuyên bạn cũng nên thử áp dụng liệu pháp xác nhận cho chính bản thân mình. Một câu nói tự nhủ với chính mình rằng 'Hôm nay chắc con/mình vất vả lắm', chính là bước đầu tiên để bắt đầu cuộc trò chuyện tiếp theo mà không cần tranh cãi.
Thực hành chăm sóc trái tim hôm nay
★☆☆Áp dụng ngay hôm nay — Khi cụ nói điều gì đó không đúng với thực tế, hãy tìm một từ diễn tả cảm xúc trong câu nói đó và lặp lại nguyên văn. (Ví dụ: "Chắc ông/bà đang mong chờ điều đó lắm nhỉ") Chỉ cần buông bỏ sự căng thẳng muốn đính chính sự thật, cuộc trò chuyện cũng có thể trở nên nhẹ nhàng hơn nhiều.
★★☆Tiến thêm một bước — Khi trò chuyện, hãy ngồi ngang tầm mắt với cụ, nhẹ nhàng nắm tay hoặc đặt tay lên vai, đồng thời hạ giọng nói thấp hơn thường ngày và nói thật chậm rãi. Hơi ấm của cơ thể cùng tốc độ chậm rãi có thể truyền đi cảm giác 'ngay lúc này con đang được an toàn'.
★★★Khi có thời gian rảnh rỗi — Vào một buổi tối yên tĩnh, hãy đặt hai chiếc ghế đối diện nhau, cùng xem những tấm ảnh hay đồ vật cũ và lắng nghe những câu chuyện xưa. Đặt thêm một chút hương thơm dịu nhẹ để không khí trở nên thoải mái hơn, khoảng thời gian cùng nhau hồi tưởng ký ức sẽ trở nên ấm áp hơn đôi chút.
Liệu pháp xác nhận không phải là một công thức cố định luôn mang lại hiệu quả như nhau với mọi cụ, trong mọi thời điểm. Mong bạn hãy quan sát tình trạng và hoàn cảnh của ngày hôm đó, rồi thử áp dụng từ từ, không vội vàng.
For more heart-care stories, visit the Korea Self-Healing Association.
Kim Mi-hee — aromatherapist, social worker, certified care worker, and hospital companion manager — draws on her own experience caring for aging parents to write practical, useful guidance for caregivers in the same situation. The Korean Today, Nam-Incheon.
#ChămSócTâmHồn #ChămSócNgườiSaSútTríTuệ #LiệuPhápXácNhận #ChămSócChaMẹ #ĐiềuDưỡngNgườiCaoTuổi #KỹNăngTròChuyệnKhiChămSóc #TựChămSócBảnThân
[ Phóng viên Kim Mi-hee: incheonsouth@thekoreantoday.com ]
Đăng ký Đại sứ quảng bá khu vực Đăng ký Trưởng chi nhánh The Korean Today — Nam Incheon
 |
<저작권자 ⓒ 코리안투데이(The Korean Today) 무단전재 및 재배포 금지>
