Bài Columnist Kim Mi-hee
Vì sao lời nói cứ mãi lệch nhau
Khi chăm sóc cha mẹ, sẽ có những lúc bạn phải lặp đi lặp lại cùng một câu nói. Nào là nhắc uống thuốc, nào là dặn cẩn thận kẻo té ngã, nào là nhắc đừng quên lịch hẹn khám bệnh. Câu nói ban đầu vốn nhẹ nhàng, nhưng đến lần thứ ba, thứ tư thì không biết từ khi nào đã mang theo sự gay gắt, và cha mẹ cũng cảm nhận được sự sắc bén đó trước tiên. Khi ấy, cha mẹ sẽ phản ứng phòng thủ hoặc né tránh trò chuyện hẳn, còn chúng ta thì chỉ chất chồng thêm nỗi tủi thân rằng 'sao ông bà lại cứ bướng bỉnh như vậy'.
Sự lệch pha này không phải vì thiếu tình cảm, mà phần nhiều là do khuôn mẫu trò chuyện đã cứng nhắc hóa thành phán xét và ra lệnh. Những câu như 'sao lại không uống thuốc nữa vậy', 'phải nói bao nhiêu lần mới hiểu' đều mang theo sự phán xét trước tiên, nên người nghe sẽ cảm thấy mình đang bị cho là sai trước cả khi hiểu nội dung. Đứng ở vị trí của cha mẹ, cơ thể không còn như xưa đã là điều tủi thân, nay lại thêm cảm giác bị con cái trách mắng, nên việc đóng lòng lại cũng là chuyện tự nhiên. Rốt cuộc, dù nói cùng một điều, tấm lòng được truyền đạt lại trở thành điều ngược lại.
Giao tiếp phi bạo lực, khuôn mẫu lạ mà đơn giản
Giao tiếp phi bạo lực (NVC) là một khuôn mẫu trò chuyện do học giả Marshall Rosenberg hệ thống hóa, cái tên có phần xa lạ nhưng cấu trúc lại khá đơn giản. Đây là cách trò chuyện đi theo thứ tự bốn bước: quan sát, cảm xúc, nhu cầu, yêu cầu. Tôi đã thường xuyên vận dụng khuôn mẫu này như một kỹ thuật trò chuyện lẫn kỹ thuật chăm sóc tại hiện trường công tác xã hội và chăm sóc điều dưỡng. Đây không phải là trị liệu tâm lý, mà gần như một bài luyện nói mà ai cũng có thể học và áp dụng ngay.
Tóm tắt ngắn gọn bốn bước như sau. Quan sát là nói ra sự thật đúng như nó vốn có, không kèm phán xét; cảm xúc là chỉ ra cảm giác mà mình cảm nhận được trong tình huống đó; nhu cầu là xác nhận mong muốn thật sự nằm bên dưới cảm xúc ấy; yêu cầu là chuyển mong muốn đó thành một lời đề nghị cụ thể và nhẹ nhàng để truyền đạt. Khi đi theo trình tự này, thay vì câu 'anh/chị đã sai rồi', ta sẽ tự nhiên chuyển sang câu 'vì lòng tôi thế này nên tôi muốn nhờ điều này'. Dù không thuộc lòng hoàn hảo để áp dụng, chỉ cần ghi nhớ bốn điều này theo đúng thứ tự trong đầu, bạn cũng có thể cảm nhận được nhiệt độ của cuộc trò chuyện thay đổi.
Quan sát và cảm xúc — luyện tập buông bỏ phán xét
Phần cần luyện tập đầu tiên là quan sát. Đây là việc chỉ nói sự thật không pha trộn phán xét, và điều này khó hơn ta tưởng. Thay vì 'Bố lúc nào cũng bướng bỉnh', câu 'Bố ơi, sáng nay bố chưa uống thuốc' mới là quan sát. Những từ như 'lúc nào cũng', 'bướng bỉnh' đã hàm chứa sự đánh giá nên khiến đối phương muốn phản bác, nhưng một câu chỉ chứa sự thật thì đối phương dễ tiếp nhận hơn vì không có chỗ để phủ nhận.
Bước tiếp theo là gắn thêm cảm xúc. Sau câu 'Bố chưa uống thuốc', hãy nối thêm 'con thấy lo lắng quá'. Điều quan trọng ở đây là phân biệt giữa cảm xúc và suy nghĩ. 'Cảm thấy như bị coi thường' gần với một suy nghĩ mang tính sự kiện, còn những từ như 'buồn', 'lo lắng', 'xót xa' mới gần với cảm xúc thật sự. Thay vì gắt gỏng 'sao ăn ít vậy' khi thấy cha mẹ để thừa thức ăn trên bàn, hãy thử nói 'con thấy lo vì bố mẹ để thừa nhiều quá', bạn sẽ thấy dù cùng một tình huống, nét mặt của cha mẹ cũng dịu đi đôi chút.
Nhu cầu và yêu cầu — bày tỏ tấm lòng và đề nghị
Sau cảm xúc là bước xác nhận nhu cầu, tức là điều thật sự mong muốn nằm bên dưới cảm xúc đó. Bên dưới cảm giác lo lắng thường là nhu cầu 'mong bố mẹ khỏe mạnh và ở bên nhau thật lâu'. Chỉ riêng việc nói thành lời nhu cầu này thôi cũng khiến tính chất cuộc trò chuyện thay đổi. Thay vì truy vấn 'sao không uống thuốc vậy', câu 'con lo cho sức khỏe của bố nên mới vậy' vừa không dồn ép đối phương, vừa truyền tải trọn vẹn tấm lòng của mình.
Bước cuối cùng, yêu cầu, là khép lại bằng một lời đề nghị cụ thể và khả thi. Thay vì lời nói mơ hồ như 'từ giờ bố cố gắng nhé', nếu đề nghị cụ thể như 'từ ngày mai, sau bữa sáng con gọi điện hỏi bố đã uống thuốc chưa được không ạ', thì cha mẹ cũng biết rõ cần làm gì và tự mình quyết định được là đồng ý hay từ chối. Điểm mấu chốt là lời yêu cầu phải để lại quyền lựa chọn cho đối phương, chứ không phải sự ép buộc. Khi nối liền cả bốn bước này lại, ta sẽ có một câu hoàn chỉnh: 'Sáng nay bố chưa uống thuốc. Con thấy lo lắng quá. Vì con mong bố khỏe mạnh và ở bên con thật lâu. Từ ngày mai con gọi điện hỏi bố vào buổi sáng được không ạ'.
Tại hiện trường chăm sóc, và cả với chính bản thân mình
Khuôn mẫu này không chỉ hữu ích khi trò chuyện với cha mẹ, mà còn giúp ích khi chia sẻ việc chăm sóc với anh chị em, hay khi giao tiếp với người chăm sóc, điều dưỡng viên. Thay vì 'sao chị chẳng bao giờ đến vậy', hãy thử nói 'tháng trước một mình em đã đưa bố mẹ đi khám ba lần. Em thấy khá vất vả, và em muốn được chia sẻ cùng chị. Thứ Ba tuần sau chị có thể cùng em đưa bố mẹ đi khám không', khi đó cuộc trò chuyện sẽ bắt đầu bằng lời đề nghị thay vì lời trách móc. Đối phương cũng có thể lắng nghe đúng như lời đề nghị mà không cần phải phòng thủ.
Và bốn bước này không chỉ dùng với cha mẹ, mà còn có thể áp dụng với chính bản thân mình. Thay vì tự trách bản thân đã kiệt sức sau cả ngày chăm sóc rằng 'sao mình lại thiếu kiên nhẫn thế này', hãy thử tự nói với mình rằng 'hôm nay mình đã nổi giận đến ba lần. Mình đã rất mệt mỏi, và mình cũng muốn được nghỉ ngơi. Tối nay hãy ngồi một mình dù chỉ mười phút thôi nhé'. Bởi lẽ, tấm lòng của người chăm sóc cũng xứng đáng được quan sát, được cảm nhận, và được công nhận nhu cầu như vậy.
Thực hành chăm sóc trái tim hôm nay
★☆☆Hãy nghĩ đến một câu bạn muốn nói với cha mẹ hôm nay. Trước khi nói, dừng lại một chút, hít một hơi thật sâu rồi thở ra, và xem thử trong câu nói đó có chứa những từ mang tính phán xét (lúc nào cũng, sao cứ mãi, bướng bỉnh) hay không. Chỉ cần chuyển từ phán xét thành câu nói về sự thật, phần mở đầu của cuộc trò chuyện cũng có thể trở nên nhẹ nhàng hơn.
★★☆Mỗi ngày một lần, hãy đặt nhẹ lòng bàn tay lên ngực và nói ra bằng một từ cảm xúc hiện tại của mình. Chỉ cần những từ cảm xúc đơn giản như lo lắng, tủi thân, biết ơn là đủ. Thói quen gọi tên cảm xúc thành lời có thể giúp sắp xếp lại tâm trí, và khiến lời nói tiếp theo bớt sắc bén hơn.
★★★Khi có thời gian rảnh, hãy thử đặt hai chiếc ghế đối diện nhau và đặt một bông hoa hay chậu cây nhỏ ở giữa. Thay vì ngồi cạnh nhau, hãy ngồi đối diện với cha mẹ, vào lúc ánh nắng chiều rọi vào, và luyện tập nói chậm rãi từng câu về những chuyện đã xảy ra trong ngày theo thứ tự quan sát – cảm xúc – nhu cầu – yêu cầu. Một nghi thức nhỏ làm thay đổi không gian cũng có thể thay đổi cả tâm thế của cuộc trò chuyện.
Phương pháp trò chuyện này không thể thành thạo trong một sớm một chiều, nên ban đầu có vụng về cũng không sao. Nếu xung đột sâu sắc hoặc tình huống cảm xúc căng thẳng cứ lặp đi lặp lại, bên cạnh kỹ thuật trò chuyện trong bài viết này, bạn cũng nên cân nhắc tìm đến sự giúp đỡ của các cơ sở tư vấn chuyên môn hoặc trung tâm phúc lợi địa phương.
For more heart-care stories, visit the Korea Self-Healing Association.
Kim Mi-hee — aromatherapist, social worker, certified care worker, and hospital companion manager — draws on her own experience caring for aging parents to write practical, useful guidance for caregivers in the same situation. The Korean Today, Nam-Incheon.
#TínHiệuChămSócTâmHồnWiaSSaem #GiaoTiếpPhiBạoLực #CáchTròChuyệnKhiChămSóc #TròChuyệnCùngChaMẹ #TựChămSócBảnThân #IncheonNamBu
[ Phóng viên Kim Mi-hee: incheonsouth@thekoreantoday.com ]
Đăng ký Đại sứ quảng bá khu vực Đăng ký Trưởng chi nhánh The Korean Today — Nam Incheon
 |
<저작권자 ⓒ 코리안투데이(The Korean Today) 무단전재 및 재배포 금지>
